Nói thêm về Họ Hoàng Việt Nam

Họ Hoàng ở Việt Nam có từ lâu đời. Thời Hai Bà Trưng có nữ tướng  Hoàng Thiều Hoa. Cuối đời Đường có bà Hoàng Thị Chúc, vợ của quan thứ sử Vũ Hồn. Từ thời Lý trở về sau người họ Hoàng đã có mặt khá đông đảo. Theo tư liệu thông tin của Ban Liên Lạc họ HOÀNG - HUỲNH ở Việt Nam số 6 (Hà Nội - tháng 6-2008) thì ở Việt Nam hiện có 6 dòng họ Hoàng có bề dày lịch sử hơn 600 năm. Riêng dòng cụ tổ Hoàng Tá Thốn ở Nghệ An có bề dày lịch sử trên 700 năm. Phần lớn các họ Hoàng ở miền Bắc đều ghi trong gia phổ nguồn gốc của họ là ở Giang Hạ - Trung Quốc. Điều này chắc cũng chỉ là  suy đoán. Nếu đã nhận mình là hậu duệ họ Hoàng ở Giang Hạ  thì cũng có thể suy luôn một hơi tới thời Tam Hoàng Ngũ Đế mà nhận thủy tổ mình là Hoàng Đế Hiên Viên trong thần thoại Trung Hoa cho luôn?

Có thuyết cho rằng một số dòng họ Hoàng có lịch sử khoảng 400 năm gần đây là  hậu duệ của họ Mạc. Nhà Mạc bị Trịnh Tùng dứt ngôi vào năm 1592. Con cháu họ Mạc phân tán khắp nơi, thay tên đổi họ để tránh họa diệt tuyệt của họ Trịnh. Vì thấy chữ Hoàng viết rất gần giống chữ Mạc (chữ Hán) nên một số người họ Mạc đổi ra họ Hoàng. Điều này không phải là truyền thuyết mà một thực tế lịch sử. Họ Hoàng Bích Khê rất có thể là hậu duệ của họ Mạc theo Nguyễn Hoàng vào Đàng Trong để tị nạn chính trị. Các nhà gia phổ học còn phát hiện thêm rằng họ Mạc không chỉ đổi ra họ Hoàng mà còn đổi ra nhiều họ khác như Bế, Bùi, Cát, Chữ, Đoạn, Đoàn, Đặng, Đỗ. Như thế, giữa người họ Hoàng và người các họ nói trên có khi cũng là cây một gốc đấy thôi. Ở Nam bộ, họ Hoàng thường được gọi là họ Huỳnh. Nhiều tác giả cho rằng do ông tổ nhà Nguyễn là Nguyễn Hoàng nên dân Nam bộ phải kiêng tên ông ấy mà đổi họ Hoàng trại đi một chút thành họ Huỳnh. Nếu thế thì các dòng họ Hoàng ở Quảng Trị, Thừa Thiên - trong đó có họ Hoàng Bích Khê vốn rất gần gũi với các vua chúa nhà Nguyễn và cũng rất biết phép kiêng cử - sao vẫn giữ nguyên họ Hoàng chứ không đổi ra Huỳnh? Về mặt ngữ học, các phương ngữ được hình thành dưới rất nhiều dạng biến đổi khác nhau, đôi khi rất ngẫu hứng chứ không nhất thiết là chỉ vì phải kiêng tên. Ví dụ ở nông thôn Quảng Bình và Quảng Trị, nhiều người hay dung từ “eng tam” thay cho từ “anh em”. Người Bắc thường gọi cầu Trường Tiền ở Huế là Tràng Tiền. Ưa gọi ra kiểu gì thì gọi chứ đâu cần phải có một lý do chính đáng?

Hiện nay các dòng họ Hoàng đã có mặt khắp các tỉnh thành trong nước. Cũng như nhiều dòng họ khác, tuy là chung một gốc nhưng trên cành có trái chua, trái ngọt, trái sâu. Họ Hoàng có những nhân vật anh hùng như Hoàng Hoa Thám, Hoàng Diệu… nhưng cũng có cả những tên phản dân hại nước như Hoàng Cao Khải, Hoàng Trọng Phu, Hoàng Gia Mô... Trong trường hợp nầy, dù có truy ra cùng nguồn gốc mà nhìn bà con e cũng chẳng thú vị gì. Điều quan trọng của một dòng họ là ở gia phong. Biết gìn giữ gia phong, vun trồng gốc rễ thì mới có thể trở thành một danh gia, vọng tộc. 

                                                                                    Hoàng Hữu Tương Như